Sự quen thuộc là điểm mạnh của thuốc nam và cũng là chỗ dễ chủ quan nhất.
Khái niệm
- Vị thuốc có nguồn gốc tại chỗ
- Mọc trong nước
- Nhiều loài trồng được trong vườn
- Gắn với kinh nghiệm dân gian
- Phân biệt theo nguồn gốc
Đây là phân biệt theo xuất xứ chứ không phải theo mức hiệu quả.
Những cây quen thuộc
- Gừng và nghệ
- Tía tô và kinh giới
- Sả và lá lốt
- Rau má và diếp cá
- Đinh lăng và ngải cứu
Phần lớn những cây này vừa là rau vừa là vị thuốc.
Ranh giới giữa rau và thuốc
- Dùng làm thức ăn với lượng nhỏ
- Dùng làm thuốc với lượng lớn hơn
- Liều là điểm phân biệt
- Thời gian dùng cũng quan trọng
- Cách chế biến thay đổi tác dụng
Cùng một cây, ăn vài lá mỗi bữa khác hẳn với sắc uống hằng ngày nhiều tháng.
Vì sao quen thuộc không đồng nghĩa an toàn
- Nhiều cây có tương tác thuốc
- Một số ảnh hưởng tới gan thận khi dùng dài
- Người có bệnh nền phản ứng khác
- Phụ nữ mang thai cần cẩn thận riêng
- Quen tay dẫn tới chủ quan
Cây gặp mỗi ngày trong bếp vẫn cần được đối xử như một vị thuốc khi dùng liều thuốc.
Nhận dạng cây
- Nhầm loài là rủi ro lớn nhất
- Nhiều cây độc trông rất giống cây thường
- Tên gọi khác nhau theo vùng
- Một tên có thể chỉ nhiều cây
- Hỏi người biết trước khi dùng
Cùng một tên địa phương có thể chỉ hai cây hoàn toàn khác nhau ở hai tỉnh.
Về tên gọi theo vùng
- Gây nhầm lẫn khi mua bán
- Gây nhầm khi làm theo bài thuốc chép lại
- Nên biết tên khoa học nếu có thể
- Hỏi rõ khi được mách bài thuốc
- Đừng đoán theo mô tả chung chung
Một bài thuốc chép tay chỉ đáng tin khi biết chắc cây đó là cây nào.
Về bộ phận dùng
- Rễ lá hoa quả có thành phần khác nhau
- Bài thuốc ghi rõ bộ phận nào
- Dùng sai bộ phận có thể vô hiệu
- Cũng có thể gây hại
- Không tự thay bộ phận này bằng bộ phận khác
Có cây mà lá dùng được nhưng hạt lại độc.
Về thời điểm thu hái
- Hàm lượng hoạt chất thay đổi theo mùa
- Thay đổi theo tuổi cây
- Thay đổi theo thời điểm trong ngày
- Kinh nghiệm dân gian có ghi nhận điều này
- Nghiên cứu hiện đại cũng xác nhận
Đây là một điểm mà kinh nghiệm truyền thống và đo đạc hiện đại gặp nhau.
Về chế biến
- Phơi sấy sao tẩm thay đổi tính chất
- Một số cây phải chế mới bớt độc
- Bỏ qua bước chế là nguy hiểm
- Nhiệt phá huỷ một số hoạt chất
- Làm theo hướng dẫn cụ thể
Bước chế biến không phải là nghi thức mà là phần làm giảm độc tính thật.
Về bảo quản
- Ẩm mốc là vấn đề thường gặp
- Nấm mốc sinh độc tố nguy hiểm
- Bảo quản khô ráo kín
- Bỏ khi có mùi lạ hoặc mốc
- Không tiếc của mà dùng hàng mốc
Độc tố nấm mốc không mất đi khi đun sôi.
Về nguồn mua
- Chọn nơi có nguồn gốc rõ
- Tránh hàng không nhãn mác
- Cẩn thận hàng bán rong
- Hỏi về xuất xứ
- Cơ sở có giấy phép đáng tin hơn
Hàng rẻ bất thường thường đi kèm vấn đề về chất lượng hoặc chủng loại.
Về dư lượng hoá chất
- Cây trồng có thể nhiễm thuốc bảo vệ thực vật
- Cây mọc ven đường nhiễm kim loại nặng
- Rửa không loại bỏ hết
- Chọn nguồn trồng sạch
- Tránh hái ven đường lớn
Cây mọc ven quốc lộ không nên dùng dù trông rất tốt.
Khi đang dùng thuốc tây
- Nói với bác sĩ về mọi thứ đang dùng
- Một số cây ảnh hưởng tới thuốc chống đông
- Một số ảnh hưởng tới thuốc huyết áp
- Một số ảnh hưởng tới đường huyết
- Không tự ý dừng thuốc đang điều trị
Giấu việc đang dùng thuốc nam làm bác sĩ khó giải thích các kết quả bất thường.
Nhóm cần cẩn thận riêng
- Phụ nữ mang thai và cho con bú
- Trẻ nhỏ
- Người cao tuổi
- Người bệnh gan thận
- Người sắp phẫu thuật
Người sắp mổ cần báo rõ vì một số vị ảnh hưởng tới đông máu.
Đặt câu hỏi đúng
- Cây này là cây nào
- Dùng bộ phận nào
- Chế biến ra sao
- Dùng bao lâu thì đánh giá lại
- Có ảnh hưởng gì tới thuốc đang uống không
Năm câu hỏi này đủ để lọc phần lớn lời mách không đáng tin.
Cách nghĩ thực tế
- Thuốc nam phân biệt theo nguồn gốc chứ không theo hiệu quả
- Quen thuộc không đồng nghĩa an toàn
- Nhầm loài là rủi ro lớn nhất
- Bộ phận dùng và cách chế biến đều quan trọng
- Luôn nói với bác sĩ về mọi thứ đang dùng
Nội dung này mang tính thông tin chung; mọi liều dùng hãy hỏi thầy thuốc có chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Thuốc nam khác thuốc bắc thế nào?
Thuốc nam chỉ các vị thuốc có nguồn gốc tại chỗ trong nước, còn thuốc bắc là các vị theo truyền thống nhập từ phương bắc. Đây là phân biệt theo nguồn gốc chứ không phải theo hiệu quả.
Cây trong vườn nhà có an toàn hơn không?
Không tự động an toàn hơn. Quen thuộc không đồng nghĩa vô hại, và nhiều cây thuốc quen thuộc vẫn có tương tác thuốc hoặc gây hại khi dùng liều cao kéo dài.
Có nên tự hái cây ngoài tự nhiên về dùng không?
Rất rủi ro nếu không chắc chắn về loài. Nhầm loài là nguyên nhân ngộ độc nặng phổ biến, và một số cây độc trông rất giống cây ăn được.
Nên hỏi ai trước khi dùng thuốc nam?
Hỏi thầy thuốc y học cổ truyền có bằng cấp, và nói với bác sĩ đang điều trị cho mình nếu đang dùng thuốc khác.